Wie kan dit “geheimschrift” lezen?

Eline Andriesse, 4-04-2012

Het geschreven woord is voor historici altijd erg belangrijk geweest, maar tegelijkertijd is het ook één van de meest problematische bronnen. We kunnen in dit kader bijvoorbeeld denken aan het schrift op de steen van Rosetta, die in 1799 in Egypte werd ontdekt.
Hierop stond op drie verschillende manieren een tekst geschreven: in het Egyptisch door middel van hiërogliefen; in demotisch schrift en in het Griekse alfabet. Het duurde ruim twintig jaar voordat er iemand was die de teksten kon ontcijferen. Dit bleek de sleutel te zijn tot het ontcijferen van een heleboel andere teksten. En er zijn soortgelijke verhalen te vinden over teksten waarvan de betekenis lange tijd verborgen is gebleven.

Het geheimschrift heeft altijd een enorme aantrekkingskracht uitgeoefend op mensen. Er is zelfs een museum dat volledig is gewijd aan het ontcijferen van boodschappen die in code zijn geschreven, het Cryptomuseum. Een belangrijk verschil tussen vroeger en nu wat betreft het gebruik van geheimschrift is dat het vroeger nuttig was om boodschappen over te brengen, maar vandaag de dag enkel nog gebruikt wordt om informatie te beveiligen.

Mensen zijn altijd nieuwsgierig naar dingen die ze niet kunnen lezen, ook binnen het wetenschappelijk onderzoek. Bij het transcriberen van een album amicorum zijn de handschriften van sommige inscribenten soms zó lastig te lezen dat het lijkt of men een geheimschrift heeft gebruikt om een boodschap neer te schrijven. Doordat in de zestiende en zeventiende eeuw de standaardisering van het schrift nog in volle gang was, is er bovendien sprake van verschillende spellingvarianten waardoor een tekst nog lastiger te ontcijferen is.

Moeilijk te ontcijferen woorden kwamen we ook tegen bij een aantal inscripties in het album van Agnes Ripperda uit het Gelders Archief. Zoals op de afbeelding hieronder is te zien, lijkt het bij een eerste lezing alsof het gaat om de krabbels van iemand die óf niet goed kan schrijven óf zich er snel van af wilde maken en daardoor heel slordig heeft geschreven. Wat de reden ook is, onleesbaar is het. Hoe ga je dan als onderzoeker te werk?

Je begint met vast te stellen welke woorden wél leesbaar zijn. In dit geval begint dat met de achternaam van de inscribent (Ripperda) en de plaatsnamen die zijn vermeld (Dornum en Petkum). Door deze woorden verscheidene keren te ‘lezen’ en daarbij de lettervormen te leren herkennen – o.a. door deze na te tekenen -, wordt het schrift van de inscribent al een beetje leesbaarder. In sommige gevallen is de rest van de boodschap dan gemakkelijk te ontcijferen; soms echter duurt het een hele tijd voordat duidelijk is wat er staat. Onmisbaar bij dit proces zijn geduld, doorzettingsvermogen, tijd en natuurlijk de hulp van anderen die zich met vergelijkbare bronnen uit dezelfde periode bezighouden. Het resultaat daarvan is een transcriptie die misschien niet (meteen) geheel foutloos is, maar wel vertelt wat de inscribent te zeggen had.

anno 1607
M V T G
Hynryca Ripperda
geboren dochter tho
Vorden wewe van Closter
frouwe tho dornum
und petkum
geducht is des bozes
muste dy hopen tho godt
maket sorgen fry

Henryca Ripperda is op het moment van schrijven ongeveer 40 jaar oud en schrijft een enigszins pessimistisch bericht in het album van haar zusje: Pas op voor de duivel, met hem moet je rekening houden. Hoop maar dat God je van zorgen vrij zal maken.

Ook onderstaande pagina uit het album was een puzzel. Wat de schrijfster te zeggen had, bleek uiteindelijk een rijmend gedicht te zijn. Ook hier staan de zorgen van de wereld tegenover de verlichting van die zorgen door God. Vrij vertaald staat er: alle dingen brengen uiteindelijk zorgen met zich mee / alleen het woord van de Here Jezus Christus/ blijft waarachtig, bestendig en geacht/ ofschoon de wereld datzelfde woord veracht.

I S A Z G
Anna Ripperda geboren dochter
zu vorden genant von haddyn
frau zu knerrienhausen
Alle dynck auff end
zurgen klych yst alleyn dyn
wort here jesu kryst blybt
warafftihg bestendyhg und geachtt
    ob schon di wellt dasselbe
voracht

En zo blijven verrassingen uit het verleden verschijnen. Zoals geheimtaal voor kinderen een uitdaging is, zo is het oude schrift dat voor historisch letterkundigen. Het lijkt in sommige gevallen effectiever wanneer teksten met onzichtbare inkt geschreven zouden zijn; dan zou er in ieder geval minder verwarring zijn over wat er feitelijk staat. Voor al wie zich uitgedaagd voelt zich eens aan het oplossen van zo’n puzzel te wagen, wees welkom! Onderstaande fragmenten (betreffende naam in rood omlijnd) zijn twee namen die tot nu toe nog niet ontcijferd zijn.

Moeilijk leesbaar beschreven plankjes, stenen, papyrusrollen, muren en albumbladzijdes roepen in alle tijden dezelfde vragen op: wat staat er en wat betekent de op het eerste gezicht mysterieuze tekst?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s